Rannsókn frá Karolinska Institutet

Better Business
Aug 14, 2025
2 min read

Updated: 1 day ago

Ein sterkasta erlenda rannsóknin sem styður gildi reglubundins aldurseftirlits kemur frá Svíþjóð og var unnin af rannsakendum tengdum Karolinska Institutet, einni virtustu heilbrigðis- og lýðheilsurannsóknarstofnun Evrópu. Rannsóknin var birt í ritrýndu vísindatímariti International Journal of Environmental Research and Public Health (MDPI).

Markmið

Markmið rannsóknarinnar var að kanna hvort svokallaðar „compliance checks“ — það er, kerfisbundið eftirlit með söluferlum, þar sem notaðar eru Huldur (mystery shoppers) — gætu haft mælanleg áhrif á:

Tíðni þess að starfsfólk óski eftir skilríkum (ID-control)
Tíðni neitunar á sölu til einstaklinga undir aldri
Samræmi verslana við gildandi lög um sölu m.a. tóbaks

Aðferðarfræði

Rannsóknin var framkvæmd á sveitarfélagastigi þar sem borin voru saman:

Sveitarfélög sem innleiddu skipulagt aldurseftirlit
Sveitarfélög sem höfðu hefðbundið eða lítið eftirlit (samanburðarhópur)

Notaðir voru ungir, en lögaldra, kaupendur (pseudo-underage) sem líktust ólögráða einstaklingum til að meta raunverulega hegðun starfsfólks við söluaðstæður.

Helstu niðurstöður

Niðurstöður rannsóknarinnar voru skýrar og tölfræðilega marktækar:

Í sveitarfélögum þar sem kerfisbundið aldurseftirlit var notað jókst tíðni þess að óskað væri eftir skilríkum:
- úr um 80% upp í 95,8%
Neitunarhlutfall á sölu tóbaks til ungs fólks jókst samhliða
Engar sambærilegar framfarir sáust í samanburðarhópum þar sem slíkt eftirlit var ekki viðhaft

Rannsakendur komust að þeirri niðurstöðu að endurtekið, skipulagt eftirlit ásamt skýrri endurgjöf hefði afgerandi áhrif á hegðun starfsfólks í verslunum.

Túlkun og forvarnargildi

Rannsóknin undirstrikar að það er ekki einungis tilvist reglna eða laga sem skiptir máli, heldur hvernig þau eru studd í framkvæmd. Þegar starfsfólk veit að:

Reglulegt eftirlit á sér stað
Niðurstöður eru mældar,
Endurgjöf er veitt á uppbyggilegan hátt þá verður aldurseftirlit að eðlilegum hluta af þjónustuferlinu, fremur en óþægilegri undantekningu.

Þetta hefur sterkt forvarnargildi, þar sem aukið eftirlit dregur beint úr aðgengi ólögráða að tóbaki og öðrum aldurstakmörkuðum vörum.

Tengsl við íslenskt samhengi

Niðurstöður rannsóknarinnar styðja beint þá nálgun sem hefur verið könnuð hjá íslenskum fyrirtækjum þar sem:

Aldurseftirlit er gert að samfelldu verkefni
Notast er við mælingar, eftirfylgni og vitundarvakningu
Áhersla er lögð á að styrkja starfsfólk, ekki refsa því

Sá árangur sem náðist í Svíþjóð endurspeglar vel íslenskt dæmi (ÁTVR) þar sem reglubundið eftirlit hefur aukist úr lágum grunni í mjög hátt hlutfall með sambærilegri aðferðafræði.